99 GÜNLÜK MUHALEFET: SERBEST CUMHURİYET FIRKASI

GİRİŞ

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin 50"li yıllara kadar devam eden ve “Tek Parti Dönemi” olarak adlandırılan periyodunda kısa süreli olsa da siyasi  muhalefet hareketleri yaşanmıştır. Bu hareketlere ilişkin olarak  gerçekleştirilen bilimsel çalışmalar sayıca hala çok azdır. Bilimsel kaynak eksikliği bu eksikliğin en büyük sebeplerinden biri olduğu bir çok kişi tarafından kabul gören bir gerçektir. Nitekim genel olarak tarihi incelediğimiz zaman da anlamaktayız ki; bu muhalefet hareketlerinin sonu hep trajik olaylarla noktalanmıştır.

Makalemizde Cem EMRENCE tarafından yazılan "99 Günlük Muhalefet Serbest Cumhuriyet Fırkası" adlı  bu eser ve Fethi OKYAR tarafından bizzat Mustafa Kemal ATATÜRK"ün isteği doğrultusunda kurulan ve sadece 99 gün süren bir muhalefet partisi olan Serbest Cumhuriyet Fırkası tarihi bir süzgeçten geçirilerek incelenmiştir.

Daha çok yeni olan bu eser 2006 yılında basılmıştır. 200 sayfadan oluşan eser dört bölümden ibarettir. Şöyle ki: Birinci bölümde Türk Tarihçiliği ve Serbest Cumhuriyet fırkası incelenmiş, İkinci bölümde ise partinin kuruluş aşamasındaki ekonomik, siyasi ve sosyal konjonktür çerçevesinde Parti programı ve tüzüğü incelenmiştir. Üçüncü bölümde Mobilizasyon başlığı altında partinin halk üzerindeki etkisi anlatılmış ve turlar, mitingler vb. parti tarafından düzenlenen faaliyetlerin bulduğu karşılıklar irdelenmiştir. Yine bu bölümde partinin yerel teşkilatları incelenmiştir. Dördüncü ve son bölüm olan kapanış ölümünde ise Serbest Cumhuriyet fırkasının aktif olarak katıldığı 1930 Belediye seçimlerinin gidişatı, bu seçimlerde muhalefete karşı sergilenen natahammülkar tutum, baskı ve propaganda kaynaklarıyla anlatılarak Serbest cumhuriyet fırkasının kapanmasına doğru giden süreç incelenmiştir. Yine Dördüncü Bölümün ikinci kısmını oluşturan Sonuç kısmında ise Serbest Cumhuriyet Fırkası serüveninin çok partili hayata geçişte başarısız olma sebeplerine kabaca değinildikten sonra Cumhuriyetin ilerleyen yıllardaki siyasi hareketlerle bağı incelenmiştir.

Eseri kaynak açısından değerlendirecek olursak, her şeyden önce söz konusu dönemim kaynak açısından kısırlığını belirtmek gerekir. Fakat yazar titiz bir çalışmayla eserde kaynak zenginliğini sağlamayı başarmış gibi gözükmektedir. Ayrıca kaynak kısırlığı konusu çok başarılı bir gazete tarama çalışmasıyla giderilmiştir. Konuya temel açıdan yaklaşırken kullanılan yabancı kaynakların da esere bir zenginlik kattığı görülmektedir.

BİRİNCİ BÖLÜM: SÖYLEM

Türkiye Tarihçiliği ve Serbest Cumhuriyet Fırkası 

Yazar kitabının birinci kısmında daha çok Serbest Cumhuriyet Fırkası"nın kuruluş nedenlerini açıklamaya çalışmaktadır. Bu konuda karşımıza öncelikle yapısalcı açıklamalar çıkmaktadır. Bu açıklamaların siyasi, sosyal ve ekonomik olarak üç ana başlıkta incelendiğini görüyoruz. Sonuçta; SCF"nin kuruluş nedeni siyasi olarak  “Baskıcı Tek Parti Rejimi”", sosyal olarak “Toplumsal Yabancılaşma” ekonomik olarak ise “Finansal Reform, Büyük Buhran” sayılmaktadır. Serbest Cumhuriyet Fırka"nın tabanı, yine kuruluş nedenleriyle bağlantılı olarak ve sahip oldukları perspektifler çerçevesinde incelenmiştir. Buna göre; siyasi perspektif açısından Cumhuriyet Halk Fırkası dışındaki aydınlar "Otoriterlik karşıtlığı" ortak noktasıyla tanımlanırken, sosyal perspektiften ise Cumhuriyet muhalifleri "Din" ortak noktasıyla Serbest Cumhuriyet Fırkası tabanında toplanmışlardır. Ekonomik perspektif açısından ise "Tüccarlar ve halk sınıfları Ekonomik kriz" ortak noktasıyla SCF tabanında bir araya gelmeyi uygun bulmuşlardır. Bu bölümde daha sonra Serbest cumhuriyet Fırkasının kapanması incelenmiştir. Buna göre kurulduğu günden bu yana özellikle Batı Anadolu"da çok ciddi bir destek gören SCF"nin bu başarısı iktidardaki Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından çok iyi karşılanmamıştır. İlk başta münferit olaylarla kendini gösteren bu durum 1930 Belediye seçimlerinde iyice ayyuka çıkmıştır. Seçimlerde gerek polis, gerek ordu ve gerekse mülki erkân Serbest Fırka"nın seçimlerde başarılı olmaması için bütün antidemokratik yolları uygulamışlardır. Son olarak Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal ATATÜRK"ün de Serbest Fırka"dan desteğini çekmesiyle beraber Fethi Bey ve arkadaşlarının meclisteki meşruiyetleri Halk Fırkalı mebuslar tarafından tartışılmış ve Serbest Cumhuriyet Fırkası kendi kendini feshetme yoluna gitmiştir.

İKİNCİ BÖLÜM: KURULUŞ

Ekonomik Kriz İçinde Türkiye

Kuruluş, Parti Programı, Tüzük

Serbest Cumhuriyet Fırkası"nın kuruluşunun anlatıldığı İkinci Bölüm"ün Birinci kısmında ise genel olarak iktisadi unsurlar ön plana çıkartılmaktadır. O sıralarda tüm dünyada etkisini hissettiren ekonomik kriz söz konusu kısmın ana temasını oluştururken, hükümetin iktisat politikaları çerçevesinde sergilediği tutum konjonktürün bir diğer iktisadi ayağını oluşturmaktaydı. Ekonomik krizin kır hayatına etkilerinin ayrıntılı olarak tartışıldığı bu bölümde kentlerdeki ekonomik çöküş de ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Kısaca toplumun değişik tabakalarını oluşturan köylüler, tüccarlar ve işçiler üzerinde büyük buhranın etkileri ayrıntılı olarak incelendiği bu bölümde hükümetin aldığı tedbirlerin yetersizliğinden ve subjektifliğinden bahsedilmektedir. Örneğin ekonomik açıdan ciddi sıkıntı içinde bulunan hükümetin demiryolu yapımına ayırdığı devasa kaynaklar daima olduğu gibi bu kitapta da eleştiri konusu olmuştur. İkinci bölümün ikinci kısmında ise partini kuruluşu, parti programı ve tüzüğü detaylı olarak irdelenmiştir. Ekonomik konjonktüre bağlı olarak parti programı ve tüzüğü de bu minvalde bir çok madde içermekteydi. Kısaca iki bölümden oluşan programın ilk bölümü ekonomik bölümdü ve buhran koşullarında hayatı zorlaşan kitlelerin taleplerini liberal bir program etrafında yansıtırken çözüm olarak dünya ekonomisi ve uluslar arası yapılarla daha fazla entegrasyonu önermekteydi. Programın ikinci kısmı siyasal nitelikteydi ve özgürlükçü bir modernleşme öngörüyordu. Hukukun üstünlüğü ve vatandaşlık hakları gibi değerlere değiniliyordu. Parti tüzüğü de parti programına paralel olarak hazırlanmıştı ve yerel teşkilatları düzenliyordu.

Türk modernleşmesi açısından bu saydığımız Serbest Cumhuriyet fırkası belgelerini değerlendirdiğimizde karşımıza üç önemli nokta çıkmaktadır.Bunlardan birincisi ekonomik yaklaşımdır ki, Sovyet merkezli planlama anlayışının aksine SCF ekonomide liberalizmi ve dünya ekonomisiyle daha fazla entegre olmayı savunmaktaydı. İkinci önemli noktası bürokrasinin etkinliğini azaltmaya yönelik bir girişim olup hukuk devleti kavramını güçlendirme amacı taşımaktaydı. Üçüncü olarak ise program ve tüzükte sürekli vurgu yapılan vatandaşlık haklarının ön plana çıkartılmasıydı. Şöyle ki; Serbest Cumhuriyet Fırkası, vatandaşlığı etnik kimlik yönünden değerlendirmeyip ülkede yaşayan diğer unsurlara da her zaman kucak açmıştır. Sonuç olarak gerek parti programında gerekse parti tüzüğünde Serbest Cumhuriyet Fırkası devrim niteliğinde birçok yapısal değişiklik öngörmüştür. Bürokrasi hariç toplumun tüm katmanlarını kucaklayıcı bir nitelik sergilemiştir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: MOBİLİZASYON

Batı Anadolu Turu

SCF Yerel Teşkilatları

Mobilizasyon başlığı altında toplanan üçüncü bölümde sırasıyla Serbest Fırka"nın Batı Anadolu turu ve Yerel teşkilatlanma serüveni incelenmiştir. Burada bir çok olaya ve sayıya yer verilmiş olup ana tema SCF"in program ve tüzüğüyle toplumun her kesimine yönelik bir söylem oluşturduğunu kanıtlamak gerekmektedir. Nitekim her ilçede coşkulu karşılamalar gerçekleştirilmiş bir takım mülki idare amirlerinin baskıcı uygulamaları halka engel olamamıştır. İzmir, Aydın, Manisa, Balıkesir gibi o zamanın nüfus ve ekonomik faaliyet açısından büyük yerleri gezilmiş, onlarca ilçeye gidilmişti. Geniş kitlelere heyecan getiren bu yeni oluşum gidilen veya gidilmeyen Anadolu"nun birçok yerinde muazzam bir coşkuyla karşılanmıştı.

Bu bölümde ayrıca Serbest Fırka"nın yerel teşkilatlarının kurulması, genişlemesi ve kapanma sırasında Halk Fırkalılar tarafından ortaya atılan “Gericilerin yuvası olup olmadığı” tartışılmıştır. Tüzükle beraber yerel teşkilatlar çok hızlı şekilde Anadolu2nun her yerinde açılmaya başlamıştı. Doğu ve Güneydoğu hariç olmak üzere Diğer bölgelerin neredeyse tamamında Serbest Fırka ocakları kuruluyordu. Özellikle Batı Anadolu"da  çok hızlı işleyen yerel teşkilatlanma işi, üye kayıtları açısından da çok hızlı idi. Birkaç günde binlerce üyeye ulaşan teşkilatlar mevcuttu ve teşkilatların yürütme kurulları genellikle ekonomik gruplar, profesyonel kadrolar ve mübadil kimlik dediğimiz hala yerleşme sorunları çeken göçmenlerden oluşuyordu. Bunu dışında dinsel bağlantı ve bürokratik geçmiş kanalını temsil eden az da olsa kadrolar mevcut idi. Sonuç olarak Serbest Fırka yerel teşkilatları Halk Fırkalıların iddialarının aksine “irtica yuvaları” değillerdi.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: KAPANIŞ

1930 Belediye Seçimlerinde Baskı ve Propaganda

Kapanış olarak başlıklanan son bölümün ilk kısmında Serbest Cumhuriyet Fırkasının katıldığı 1930 Belediye seçimlerinde İktidar partisi olan Cumhuriyet Halk Fırkalılar, ordu, polis ve mülki erkân gibi unsurların baskı ve propagandası anlatılmaktadır. Öncelikle CHF"nin propaganda stratejisinin irdelendiği il bölümde CHF"nin tek stratejisinin Serbest Fırka"yı karalayarak Meşruiyetini tartışmaya sunmak yattığı belirtilmekteydi. “Serbestçilere” gerici, komünist, hain gibi sıfatlar yapıştırılıyor, valiler SCF"lileri gerici oldukları için  tutuklatıyorlardı. CHF yeni partinin varlığını genç Türkiye Cumhuriyetine yönelik bir tehdit olarak sunuyordu. SCF"nin parti programında etnik olarak Türk olmayan unsurlara da açılım yapması CHF"nin karalama kampanyasından nasibini almıştı. CHF tarafından yeni parti gayrimüslimlerin partisi olarak tanıtılmaya başlanıştı. Bürokratik araçlarda SCF karşıtlığı için kullanılmaktaydı. SCF"liler ise bu zorlamalara karşı direnmeye çalıştılar fakat uygulama örnekleri o kadar çok ve yoğundu ki karşı koymak imkansızdı. Nitekim SCF bir çok yerde seçimden çekilmek zorunda bırakıldı. Buna rağmen kırk noktada seçimi kazanan Serbest Fırka özellikle Batı Anadolu"da başarılı olmuştu bunun yanında Marmara, Karadeniz ve Akdeniz"de de önemli başarılar elde etmişti.
Seçimlerdeki bu uygumlalar Fethi Bey tarafından mecliste tartışma konusu yapıldı. Ancak Halk fırkalı vekiller tarafından bu tartışma Fethi Bey"in şahsına yönelik bir tartışmaya dönüştü. Halk Fırkalıların en büyük dem vurduğu konu Serbest Cumhuriyet Fırka"nın tabanı idi. Nitekim gidişatın iyi olmadığı konusunda görüş birliğine varan Serbest Fırkalı vekiller partiyi feshetme kararı aldı.

SONUÇ

Sonuç olarak Serbest Cumhuriyet Fırkası, çok partili hayata geçiş ve demokrasi yolunda ilerleme adına siyasi elit açısından bir başarısızlık öyküsüdür. SCF"nin yerel teşkilatlarını incelediğimiz zaman program ve tüzükte öngörüldüğü gibi çok geniş bir yelpaze karşımıza çıkmaktadır. Profesyonel kadrolar, eski bürokratlar, Ekonomik sınıflar, Mübadil kimlikler, Dinsel kimlikler parti yerel teşkilatlarını oluşturan yegane sınıflardır. Muhalefet olarak önü kesilmiş bu hareketin 20 yıl sonra Demokrat Parti adı altında tekrar ortaya çıkacak ve 10 yıl sonra tekrar önü kesilecektir. Daha sonra bu çizginin Adalet Partisi, Anavatan ve Ak Parti ile devam eden çizgi olduğu aşikardır. 

Emre SEVER